۹ اسفند ۱۳۹۶ ساعت ۰۳:۵۶

مدرسه مستنصریه و گسترش تشیع امامیه در قرن هفتم هجری - بخش دوم و پایانی

مستنصریه و گسترش تشیع امامیه

مستنصریه و گسترش تشیع امامیه
مقاله حاضر، درصدد است تا با بهره گیری از اندک داده های موجود، به شیوه توصیفی ـ تحلیلی، به تبیین تأثیر مدرسه مستنصریه بر گسترش تشیع امامیه بپردازد.

 

مستنصریه و گسترش تشیع امامیه

مدارس در طول تاریخ، به دلیل رویکرد فرهنگی خویش، تأثیر بارزی بر تحولات فکری و اجتماعی جوامع داشته اند. اهمیّت این موضوع به حدی است که فِرَق اسلامی به ویژه شیعیان امامیه، باورهای عقیدتی خویش را در چنین حوزه ای، نهادینه می نمودند؛ لذا در سده  هفتم هجری، تأسیس مستنصریه، به فعالیت های فرهنگی شیعیان، تبلور خاصی بخشید. نمی توان گفت این مدرسه  به طور علنی، زمینه نشر تشیع را در جامعه فراهم ساخته باشد، ولی تأثیر غیر مستقیم و ضمنی این نهاد دینی بر گسترش تشیع را نمی توان نادیده گرفت. بر اساس اسناد و مدارک موجود، می توان این شیوه تأثیرگذاری غیرمستقیم را در محورهای ذیل دسته بندی نمود:

الف) خاتمه دادن به منازعات مذهبی

جامعه اسلامی به دلیل دارا بودن فِرقه های متعدد، همواره با تنش هایی روبه رو بوده است. در دو سده  پنجم و ششم هجری، علاوه بر جامعه  تشیع و تسنن، منازعات مذهبی در سطحی وسیع میان فِرَق اهل سنت دایر بود. در چنین وضعیتی، با حمایت و پشتیبانی زمام داران  از یک فِرقه، جامعه  اسلامی با چالشی عمده مواجه می شد. این وضعیت در بغداد ـ مقرّخلافت عباسی ـ نیز به شدت دنبال می گردید.

المستنصربالله که تألیفات عالمان اهل سنت را شکل دهنده  سیر مذهبی عوام جامعه، و بالطبع برپایی منازعات مذهبی می دانست، با تأسیس مستنصریه و سوق دادن ایشان به نهاد خلافت، درصدد برآمد به این منازعات خاتمه بخشد. اما وی در گام نخست و برای موفقیت در هدفش، نیازمند آن بود که تعصبات مذهبی را کنار بگذارد. به همین منظور، علاوه بر فِرَق اهل سنت، گوشه  چشمی نیز به شیعیان داشت. (سبط ابن جوزی، 1990، ص489) حضور فِرَق متعدد با ماهیانه  برابر در کادر اداری و آموزشی مستنصریه (ابن فوطی، 1381، ص 35)، منازعات مذهبی را در چارچوبی مناظراتی محدود ساخت.

 المستنصربالله برای تداوم این سیاست، با نظارت دقیق و سخت خویش (ابن واصل، 1977، ج5، ص317 / ذهبی، 1425، ج14، ص 192)، عالمان مستنصریه را از تدریس مطالبی فراتر از پیشینیان، برحذر داشت. ماهیانه  بسیار و توجه روزافزون خلیفه  به عالمان و مطالعات ایشان، زمینه ای را فراهم نمود تا عالمان مذهبی با اهدای تألیفاتشان ـ ولو تقلید صرف از پیشینیان ـ به المستنصربالله، خود را به دربار خلافت نزدیک سازند. (ابن شاکر، 1974، ج4، ص170) این امر به مرور زمان، بر تزاید عالمان و اشتغال صرف ایشان به متون دینی (اربلی، بی تا، ص287) افزود که بالطبع از منازعات مذهبی می کاست. سنت گرایی و توجه به آثار گذشته، نه تنها منازعات مذهبی، بلکه روح آزاد اندیشی و اجتهاد را از جامعه  اهل سنت گرفت.

این خلیفه  عباسی که تاریخ نگاران وی را شخصیتی علمی نام می برند (اربلی، بی تا، ص286 / ابن شاکر، 1974، ج4، ص170)، به نظر می رسد از رکود فقهی اهل سنت، با تقلید صرف از عالمان گذشته، آگاه بوده؛ اما از آن جایی که وی با طرح چنین برنامه ای، آرامش و اقتدار خلافت خویش را می خواسته، اندیشه  سنت گرایی را به عنوان هدفی کوتاه مدت، دنبال نموده است؛ چنان که چند صباحی پس از خلافت وی، منازعات مذهبی نه تنها در سطح جامعه بلکه در میان عالمان مستنصریه نیز بروز یافت.

از آن جایی که شیعیان در جامعه  آن روز بغداد، جمعیت چشم گیری به شمار می آمدند، خلیفه نمی توانست در جهت سیاست کنترل منازعاتی خویش، از وجود ایشان چشم پوشی نماید. به همین منظور، به انتصاب ابن علقمی شیعی به عنوان متولی مستنصریه، مبادرت ورزید. (ابن کثیر، 1429، ج13، ص 3693 / ذهبی، 1425، ج14، ص189 / خواندمیر، 1353، ج2، ص333)

چنان که گفته شد، المستنصربالله در سیر تکامل مستنصریه، به لحاظ اداری و آموزشی، دنباله رو نظام الملک به شمار می آمد. از آن جایی که نظام الملک مطابق نصّ وقف نامه، تولیت نظامیه  بغداد را در خاندان خویش قرار داده بود و تنها در صورت غیبت ایشان، خلفا و وزرا عهده دار این منصب می شدند (کسایی، 1363، ص117-118)، این اقدام خلیفه  را تنها در چارچوب کنترل منازعات مذهبی، می توان پذیرفت. سند ادعای مذکور را در قالب سه ویژگی عمده، می توان به اثبات رسانید:

اولاً المستنصربالله در چیدمان کادر آموزشی مستنصریه، درصدد بود تا تمامی امکانات را به طور برابر به مذاهب اهل سنّت اختصاص دهد. حال، اگر چنین مسئولیتی به یکی از فِرَق محدود می شد، در واقع اذهان را به این سمت سوق می داد که خلیفه   فِرقه مذکور را بر فِرَق دیگر رجحان داده است.

دوم، از آن جایی که تشیع و تسنن در محتوای مواد آموزشی خویش تفاوتی اصولی داشتند، خلیفه  نمی توانست زمینه  حضور ایشان را در کادر آموزشی مهیا سازد؛ زیرا در این صورت مستنصریه خود به جایگاهی عمده برای ترویج منازعات، تبدیل می گردید. به لحاظ روش تدریس، مدارس شیعه و سنی غالباً تفاوتی با یک دیگر نداشتند، اما اختلاف اساسی از آن جایی ناشی می شد که مدارس اهل سنت منحصراً به علوم دینی و مدارس شیعه، به علوم اوایل به ویژه مبانی فلسفی، اهمیت می دادند. (نصر، 1386، ص 59 / غُنیمه، 1372، ص11) اهمیت این موضوع در قلمرو ایوبیان که پیرو خلافت عباسی بودند، کاملاً مشهود است. حاکمان مذکور، هر کدام از عالمان اهل سنت را که به علوم دینی مشغول نمی شدند و زمان خویش را صرف تعلیم علوم اوایل می نمودند، به  اخراج آن ها از قلمروشان حکم می دادند. (ابن  کثیر، 1429، ج13، ص3699)

سوم آن که در این برهه  زمانی، ابن علقمی نه در منصب وزارت که به استادداری یا ریاست دربار (ابن کثیر، 1429، ج13، ص3693 / ابن عماد حنبلی، 1398، ج5، ص143 / ذهبی، 1425، ج14، ص189) منصوب بود؛ با وجود این، عزل و نصب کادر اداری و آموزشی مستنصریه را بر عهده داشت؛ در حالی که دوازده سال پس از درگذشت المستنصربالله، به رغم آن که ابن جوزی حنبلی (ابن کثیر، 1429، ج13، ص3746)، ریاست دربار را برعهده داشت، تولیت در اختیار ابن علقمی وزیر، قرار گرفته بود؛ حال آن که اگر وزارت شرط اساسی برای متولی مستنصریه به شمار می آمد، پس قرار گرفتن چنین منصبی در دست ابن علقمی، چندان شایسته به نظر نمی رسید.

تدابیر المستنصربالله در فرونشاندن منازعات مذهبی، بدون توجه به متون حدیثی مقدور نبود؛ زیرا عالمان برای رویارویی با سایر فِرَق، با نقل احادیثی به نفع مذهب خویش، زمینه  را برای اختلاف و برانگیختن منازعات، مهیا می نمودند. در واقع رحلت پیامبر9 و ترویج شفاهی احادیث، سودجویان را برای تقرب به حاکمان وقت، به جعل حدیث کشانید؛ البته در این میان، عده ای تدوین احادیث پیامبر9 را دنبال می کردند. (مهدوی راد و هم کاران، 1373، ص111-112) بر این اساس، المستنصربالله برای آن که نقل احادیث نامعتبر، به برانگیختن چنین منازعاتی نینجامد، برای شناسایی اصالت اسانید احادیث و تدریس آن ها در مستنصریه، از اساتیدی بهره گرفت که بر اسناد اشراف داشتند.  (اربلی، بی تا، ص288 / ابن فوطی، 1381، ص35)

عالمان مذهبی تا پیش از مستنصریه، در رویارویی با یک دیگر، با نادیده گرفتن حقایق و توسل به قیاس های باطل، همت خویش را صرف چیرگی بر رقیب مذهبی می نمودند. این امر با تأسیس مدارس نظامیه و تخصیص مهم ترین مشاغل سیاسی، اجتماعی و علمی به عالمانی که از مناظرات پیروز بیرون می آمدند، با شدت بیش تری دنبال می گردید. به این ترتیب، تنها ثمره  چنین مناظراتی، تشدید منازعات مذهبی بود. (غُنیمه، 1372، ص271) ولی تأسیس مستنصریه، این امکان را برای عالمان مذهبی فراهم نمود که به رغم مغلوب شدن در مناظرات مذهبی، هم چنان از مزایای این مدرسه بهره مند گردند؛ لذا عالمان با فراغت خاطر و با دیدی حقیقت بین، به مناظره می پرداختند.

 وجود شاخصه  مذکور، علمای شیعه را به تبادل افکار و باورهای خویش با اهل سنت و در مستنصریه، واداشت. (ابن طاووس، 1368، ص122) به رغم تفاسیر موجود، کارایی تدابیر خلیفه  عباسی و بالتبع مناظرات اصولی، در گرو نظارت نهاد خلافت بود؛ لذا وی در بدو تأسیس مستنصریه، با تعیین جایگاهی به دور از چشم فقهای مذهبی، نظارت مستمر خویش را بر ایشان اعمال  نمود. (ابن واصل، 1977، ج5، ص317 / ذهبی، 1425، ج14، ص192 / ابن فوطی، 1381، ص34)

حال، جای این پرسش باقی است: آیا تأسیس مستنصریه می توانست به منازعاتی خاتمه دهد که چندین سده بر جامعه اسلامی سایه  افکنده بود؟

با در نظر گرفتن وقایعی که چند صباحی پس از درگذشت المستنصربالله به وقوع پیوست، نمی توان قاطعانه به تأثیر مطلق این بنای دینی، حکم داد؛ با وجود این نیز نباید منکر تأثیر زودگذر آن شد. این نظارت در عصر المستعصم بالله، به دلیل خوش گذرانی و تسلط اطرافیان وی، خدشه دار گردید. در چنین وضعیتی، ابن علقمی تنها شخصیتی بود که با تمامی کارشکنی های درباریان، با نظارت خویش از منازعات می کاست. (ابن فوطی، همان، ص 152-153) با حاکمیت مغولان و تفکر دینی درآمیخته با عناصر جادوگری ایشان، روحیه ا ی متساهل بر جامعه  اسلامی حاکم گردید؛ به گونه ای که شیعیان و اهل سنت به عنوان دو رقیب دیرینه  سیاسی، به در پیش گرفتن سیاستی تساهل آمیز روی  آوردند.

ب) برگزاری مناظرات کلامی

چنان که گفته شد، تدابیر المستنصربالله برای دوره ای هرچند گذرا، منازعات مذهبی را در چارچوبی مناظراتی، محدود ساخت.افراد در مناظره، با ادله ای خاص درصدد اثبات عقاید خود برمی آمدند. از آن جایی که باب رد یا قبول ادله برای طرف مناظره باز بود، این امر زمینه  تلاقی اندیشه ها به صورت مسالمت آمیز را فراهم ساخت و به پویایی و تحرک تفکر اسلامی انجامید. در مناظره اصولی برخلاف منازعات، دارا بودن بینش و دانش لازم، شرط اساسی به شمار می آمد؛ زیرا در غیر این صورت مناظره کننده مغلوب مخالفان می گردید.

ترغیب عالمان مذهبی به بهره گیری از احادیثی که سندیت آن ها محرز گردیده بود (اربلی، بی تا، ص288) و نظارت شخص خلیفه بر مناظرات ـ ولو مخفیانه ـ جوّی مناظراتی برای اتصال شیعیان با کادر آموزشی مستنصریه، فراهم ساخت؛ لذا جامعه  تشیع که برای مناظره کننده اجر بسیاری قائل بودند (طبرسی، 1362، ج1، ص18-19) با تأسی از امامان خویش و برای ترویج مذهبشان، از چنین شیوه ای استفاده نمودند.

به همین منظور، سید بن طاووس که ید طولایی در مناظره داشت، نقبای شیعه، معتقدان به مذهب سنت را که قائل به مناظره بودند به نزد وی فرا می خواندند. (ابن طاووس، 1368، ص123) مستنصریه، در پی فضای مناظراتی به روابط خویش با عالمان این نهاد دینی، تداوم بخشید.

وی برای ترویج تشیع به دور از تنش های مذهبی، نیازمند چارچوبی بود که عالمان اهل سنت به آن اعتقاد راسخ داشته باشند. خلیفه عباسی، عالمان اهل سنت را به متون گذشته سوق داده بود؛ لذا صحاح سته که اساس فقه و سایر مواضیع اهل سنت را دربر می گرفت، ملاک مناظره قرار گرفتند. به این ترتیب ابن طاووس، با استفاده از آیات و روایاتی که در کتب مذکور آمده بود، امامت را به مناظره گذاشت که اساسی ترین وجه تمایز تشیع و تسنن به شمار می آمد. وی در بدو مناظره، با استفاده از آیه  تطهیر و حدیث ثقلین که مبتنی بر معرفی امام علی7 و خانواده اش به عنوان اهل بیت و جانشین پیامبر9 بودند، به شرح ماجرای سقیفه پرداخت.

وی عدم بیعت امام علی7 با بانیان واقعه را حاکی از تخلف خلفای نخستین از سخنان پیامبر9 دانست. حال ابن طاووس برای اثبات امامت امامان دوازده گانه  تشیع، با ذکر حدیثی از پیامبر9 منوط بر پایداری اسلام تا زمام داری دوازده خلیفه، تشیع امامیه را تنها فرقه ای دانست که به امامت دوازده امام اعتقاد دارد. بنابراین، عالم مستنصریه که در بدو مناظره، حدود و قوانین مورد پذیرش خویش را تعیین نموده بود (ابن طاووس، همان، ص114) با دید حقیقت بین ناشی از مکتب حدیثی مستنصریه، به تأیید گفتار ابن طاووس روی  آورد. (ابن طاووس، همان، ص115-122) به این ترتیب، تصدیق گفتار ابن طاووس که گوشه ای از باورهای شیعه را نمودار ساخته بود، حقانیت تشیع را برای عالم مستنصریه، محرز گردانید. اهمیت این موضوع، به گونه ای بود که دیگر علمای مستنصریه نیز به این عالم شیعه توجه کردند. (ابن طاووس، همان، ص122)

ج) علمای شیعه و مستنصریه

معمولاً برای نشر یک مذهب، ـ در تقابل با قیام مسلحانه ـ شیوه های فرهنگی بیش ترین نقش را ایفا نموده اند، از این رو، به فراخور مطلب مذکور، هر مذهب و مسلک فکری، نیازمند عالمانی آگاه به مباحث دینی است تا با تحولات فکری و اجتماعی خود، جامعه را متناسب با موقعیت زمانی، به سوی موقعیت های جدید پیش ببرند. تشیع در این میان، به نسبت سایر فِرَق اسلامی، به دلیل غیبت امام، تکامل و حفظآرمان هایش را مرهون وجود چنین عالمانی بود؛ لذا در سده  هفتم هجری، علمای شیعی دوشادوش تحولاتی که در مستنصریه صورت می پذیرفت، از این نهاد دینی برای تکامل مکتب تشیع، استفاده نمودند.

در پی درگذشت المستنصربالله، ابن علقمی که به لحاظ علمی، تنها شخصیت ارزشمند دربار المستعصم بالله به شمار می آمد (ابن طقطقی، 1858، ص383) به رغم کارشکنی ها، تدابیر خلیفه  (توجّه به علما و سنت گرایی) که فضایی مناظراتی را برای شیعیان رقم زده بود، تداوم بخشید. از آن جایی که وی مجری عزل و نصب کادر اداری و آموزشی مستنصریه محسوب می گردید، احیای چنین سیاستی با موفقیت بیش تری همراه بود.

شخصیت علمی و توجهات مکرر ابن علقمی به عالمان (ابن طقطقی، همان، ص19-20) و عدم چنین رویکردی از سوی المستعصم بالله (نخجوانی، 1357، ص354)، زمینه  نزدیکی آن ها به ابن علقمی را فراهم ساخت. به این ترتیب علما در برابر هدایای ارزنده  این وزیر شیعی (نخجوانی، همان، ص358) و با وجود شخص خلیفه، کتب تألیف شده خویش را به ابن علقمی اهدا می نمودند. (ابن طقطقی، 1858، ص388)

با گذشت زمان، علمای مستنصریه که عواقب سنت گرایی مفرط، برای ایشان محرز گردیده بود، با اهمیت دادن به نظریات فقهی خویش در ضمن مواد آموزشی این مدرسه، درصدد برآمدند تا بار دیگر، پویایی را به مذهب اهل سنت برگردانند. اندیشه و نگرش تحولی عالمان مستنصریه، با اعتراض شدید ابن علقمی رو به رو گردید. وی علما را واداشت تا به روال گذشته، بر آثار بزرگان خویش اتکا نمایند؛ ولی آن ها از خواسته وی سرپیچی نمودند.

از آن جایی که این رویکرد با تمایل به تشدید منازعات مذهبی، بر فضای مناظراتی فراهم شده برای شیعیان تأثیر می گذاشت، ابن علقمی، با بهره گیری از وجهه معنوی خلیفه  عباسی، عالمان را از چنین اندیشه ای بازداشت. (ابن فوطی، همان، ص142) چنان که در سال 647 قمری، فقیه حنبلی مستنصریه، در رد و نکوهش حنفی مذهبان، به نگارش مطالبی پرداخت.

ابن علقمی با اخراج فقیه حنبلی از مستنصریه، به غائله  مذکور پایان داد. (ابن فوطی، همان، ص152-153) به این ترتیب، اگرچه نمی توان اذعان داشت که ابن علقمی، بانی روی گردانی عالمان مستنصریه از اجتهاد بوده، وی در این برهه زمانی، با موانعی که در برابر اجتهاد اهل سنت ایجاد نمود، اوضاع را به نفع جامعه تشیع تغییر داد. حال، این پرسش مطرح است: آیا ابن علقمی از عواقب سنت گرایی که به رکود فقهی اهل سنت می انجامید، آگاه بود؟

به نظر می رسد اطلاق ناآگاهی به این شخصیت علمی، از تصور به دور باشد؛ زیرا جامعه  تشیع، در سده  ششم هجری، چنین واقعه ای را از سر گذرانده بود. اوضاع زمانی در هر عصری نسبت به اعصار گذشته متفاوت است. بی توجهی به چنین نگرشی، جامعه را به سمت بی تحرکی می کشاند. در پی درگذشت پایه گذار فقه شیعه شیخ طوسی، مکاتب فقهی تشیع، پویایی خود را از دست دادند. تقلید صرف از طوسی، عالمان شیعی را از صدور فتاوای متناسب با وضعیت زمانی، بر حذر داشت؛ تا این که در سده ششم هجری ابن ادریس حلی، با انتقاد از عالمان شیعه به دلیل وضعیت یک نواخت فقه، آن ها را به ابراز نظر اجتهادی خود واداشت.

همین امر به مرور زمان، فقه را از حالت رکود  رهانید. (دوانی، 1378، ج4، ص12) بنابراین ابن علقمی با جلوگیری از فتوای اجتهادی اهل سنت، علاوه بر حفظ جوّ مناظراتی که برای جامعه  تشیع سودمند بود، اهل تسنن را از تطابق با وضعیت زمانی، محروم ساخت؛ به گونه ای که آن ها با سقوط خلافت عباسی، از عالمان شیعه تأثیر پذیرفتند.

سقوط خلافت عباسی که خمودی اهل سنت را درپی داشت، زمینه  استقرار دائم مغولان در جامعه  اسلامی را فراهم نمود. هولاکوخان (حک: 656-663 ق) که خود را جانشین دو نهاد خلافت و سلطنت می دانست، در بدو حضورش در بغداد، عالمان را در مستنصریه گردآورد. در این برهه  زمانی، اقامت ابن طاووس در بغداد، وی را به جرگه  عالمان ملحق ساخت. هولاکو که در نظر داشت حکومت خود را ورای دو نهاد یادشده به شمار آورد، خواستار فتوای عالمان در باب برتری سلطان کافر عادل بر سلطان مسلمان ستم گر شد. (ابن طقطقی، 1858، ص19-20)

با توجه به مقتضیات سیاسی موجود، اوضاع برای عالمانی مساعد بود که زمینه  اجتهاد آن ها در اعصار گذشته، فراهم گردیده بود. در این برهه  زمانی، به دلیل عملکرد مستنصریه، اجتهاد برای اهل سنت به هیچ  وجه معنایی نداشت. در نتیجه، تحول اجتهادی جامعه  تشیع، مبنی بر هم کاری با حاکم ستم گر در عصر غیبت (شفیعی، 1388، ص77-78)، که ابن ادریس حلی بار دیگر احیا کرده بود (الویری و موحد ابطحی، 1390، ص60)، ابن طاووس را به صدور فتوا به نفع سلطان کافر عادل کشانید.

این فتوای ابن طاووس، توجه هولاکو را به جامعه  تشیع سوق داد. او خود در کتاب اقبال الاعمال، مدعی است که هولاکو پس از این قضیه، منصب نقیب  النقبایی تمام سرزمین های اسلامی را به او تفویض نموده است. (ابن طاووس، 1418، ص586-588) بدیهی است که چنین ارتباطی میان ابن طاووس و هولاکو، توانسته باشد جان بسیاری از مسلمانان را از مرگ برهاند.

مغولان به دلیل تفکر درآمیخته با عناصر جادوگری، به علومی متناسب با زندگی خویش نظیر نجوم، اهمیت می دادند. از این رو، اتکای صرف عالمان مستنصریه به علوم دینی، ایشان را از درپیش گرفتن ارتباط اصولی با حاکمان جدید جامعه  اسلامی، محروم ساخت؛ در حالی که جامعه  تشیع با ظهور خواجه نصیرالدین طوسی و تسلط وی بر علم نجوم، پیوند محکمی با مغولان برقرار نمودند.

در پی حملات ویرانگر مغولان به بغداد، مستنصریه مانند دیگر مراکز علمی، دست خوش غارت گردید. (غُنیمه، 1372، ص126) با وجود این، خواجه نصیر طوسی که به دلیل توانایی اش در علم نجوم، وجهه خاصی در نزد هولاکو داشت، با ترغیب وی به تأسیس رصدخانه  مراغه، از ویرانی بیش تر مستنصریه، جلوگیری نمود. (نصر، 1386، ص40) اگرچه خواجه نصیر با تدبیر به موقع خویش، مستنصریه را از ویرانی کامل رهانید، ولی با احداث رصدخانه  مراغه، سایه  این مرکز علمی را برای مدتی مدید بر سر آن مستولی گرداند.

هولاکو برای زودتر به ثمر رسیدن رصدخانه، اوقاف سراسر کشورهای اسلامی را که مستنصریه با عواید حاصل از آن اداره می گردید، به خواجه نصیر تفویض نمود. (ابن شاکر، 1974، ج3، ص250) خواجه مانند بانی مستنصریه، ضمن تفکیک کادر اداری و آموزشی رصدخانه، مقرری خاصی برای هر دو رکن این سازمان علمی، در نظر گرفت؛ با وجود این، بزرگ ترین سیاست علمی وی که جوّ حاکم بر مستنصریه را تغییر داد؛ غنی سازی کتابخانه رصدخانه با کتب غارت شده از بغداد و تخصیص بیش ترین مقرری به تدریس علوم عقلانی به ویژه فلسفه بود. (ابن عماد حنبلی، 1398، ج5، ص340 / ابن کثیر، 1429، ج13، ص3756)

توجه وافر به علوم عقلانی که با مکتب تشیع هم خوانی بیش تری داشت، رصدخانه  مراغه را به مروّج مضامین آموزشی جامعه  تشیع، تبدیل گردانید. این امر به مرور زمان، نگرشی متمایل به علوم اوایل در نزد علما به ویژه عالمان مستنصریه را فراهم ساخت، به گونه ای که ایشان برای فراگیری این علوم که زمانی زمینه  نَفی بَلَدشان را مهیا می نمود، در این مکان حضور یافتند. (مدرس رضوی، 1354، ص268-269، 287-288 و 310) علاوه بر این، خواجه نصیر با نظارت شایسته  خویش بر اوقاف که کوچک ترین خللی در معاش و تدریس علمای مستنصریه وارد نمی ساخت، (ابن فوطی، 1381، ص224) زمینه  روابط مستمر عالمان یادشده را با جامعه  تشیع، رقم زد.

با درگذشت خواجه نصیر، اگرچه مستنصریه شاکله  ساختاری خویش را هم چنان برای مدت زمان مدیدی حفظ نمود، به  دلیل اختلاف و تحولات سیاسی در ارکان حکومت که امور اوقاف را تحت تأثیر قرار می داد، از فروغ گذشته خویش فاصله گرفت.

 اهمیت این موضوع، به گونه ای بود که خلل عمده ای در امور رفاهی این مدرسه رخ داد. (ابن  فوطی، همان، ص233) در حالی که تا پیش از آن، به جزئی ترین امور رفاهی، مانند محفظه ای برای سرد نگه  داشتن آب در تابستان، توجه بسیاری می شد. خاندان جوینی که مجری عزل و نصب مدرسان مستنصریه بودند، برای مدتی گذرا، این نهاد دینی را در مرکز توجه قرار دادند (ابن فوطی، همان، ص257)، اما به رغم تفاسیر موجود، این مدرسه  از هدف اولیه  المستنصربالله ـ کنترل منازعات ـ فاصله گرفت؛ به گونه ای که مدرسان مستنصریه، در برخی موارد از فرو نشاندن خشم عوام، عاجز ماندند. (مدرس رضوی، 1354، ص262-266)

به نظر می رسد عدم رسیدگی مناسب به امور اوقاف، از حقوق و مزایای عالمان مستنصریه می کاست؛ لذا اشتغال فکری به مسائل مالی، زمانی برای علما باقی نمی گذاشت که بخواهند از تب و تاب عوام بکاهند. این امر به مرور زمان، مستنصریه را به عنوان نهادی تأثیرگذار در اذهان جامعه  اسلامی، کم رنگ ساخت. وقایع مذکور، هیأت حاکمه را واداشت تا اوقاف سراسر سرزمین های اسلامی را بار دیگر در خاندان شیعه مذهب طوسی، قرار دهند؛ اگرچه در برهه ای از زمان، از نظارت بر اوقاف کنار گذاشته می شدند، (ابن فوطی، 1381، ص273) به این ترتیب، عالمان مستنصریه که در برابر حکمای گذشته به اعتراض بی وقفه روی می آوردند (ابن فوطی، همان، ص265)، به دلیل عملکرد مناسب خاندان طوسی که حتی در بحرانی ترین دوران، مقرری عالمان مستنصریه را مهیا می نمودند (مدرس رضوی، 1354، ص74)، علمای مذکور هم چنان روابط تساهل آمیز خود را با این خاندان و شخصیت های شیعی (ابن طقطقی، 1858، ص39-40 / مدرس رضوی، 1354، ص288) حفظ کردند. این روابط مستمر علمای تشیع با اهل سنت، اندیشه و باورهای شیعی را به آن ها منتقل نمود و این تأثیرگذاری، زمینه را برای گسترش تشیع امامیه فراهم ساخت.

نتیجه

شیعیان امامیه به عنوان رقیبان سیاسی خلافت، همیشه با فضای خفقان آور خلفا  مواجه می شدند. در چنین وضعیتی، شیعیان به رغم دوری از قدرت سیاسی کلان، حضور فعالی در سطح اجتماع داشتند. آن ها متناسب با مقتضیات سیاسی ـ اجتماعی جامعه، با پوشش تقیه و یا برخورداری از آزادی های مذهبی، زمینه  پویایی مکتب تشیع را فراهم نمودند. در این میان مستنصریه، به دلیل سازوکار و فضای مناظراتی اش، به طور غیرمستقیم در نشر تشیع، مؤثر واقع شد.

المستنصربالله برای کاهش منازعات مذهبی، ضمن تأسیس مستنصریه، عالمان اهل سنت را واداشت تا با اتکای صرف به عالمان و متون گذشته، از دادن هرگونه فتوای اجتهادی خودداری نمایند. به این ترتیب، با دوری مباحث فقهی اهل سنت از اجتهاد، علاوه بر رکود و بی تحرکی مکتب فقهی، ایشان را در رویارویی با موقعیت های سیاسی جدید، دچار مشکل ساخت.

 در نتیجه، عالمان شیعه، با بهره گیری از فضای مناظراتی به وجود آمده، به اثبات و ترویج تشیع حتی در سطح عالمان مستنصریه روی  آوردند. علاوه بر این، شیعیان با سنت گرایی عالمان اهل سنت، به دلیل پویایی گذشته  فقهی خویش، ارتباط وسیعی را با مغولان بالاتر از اهل سنت، برقرار نمودند. در نتیجه، شیعیان با تصاحب مناصب سیاسی، مبانی آموزشی خویش را در سطح مستنصریه رواج دادند.

مراجع

ابن اثیر، عزالدین علی، الکامل فی التاریخ، تصحیح تورنبرگ، بیروت: دارصادر، 1399ق.
ابن اسفندیار، بهاء الدین محمد بن حسن، تاریخطبرستان، تصحیح عباس اقبال، تهران: کلاله خاور، 1366.
ابن بطوطه، رحله ابن بطوطه، تحقیق طلال حرب، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1428.
ابن تغری  بردی، جمال الدین ابی المحاسن، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، قاهره: وزاره الثقافه و الارشاد القومی، المؤسسه المصریه العامه، 1392ق.
ابن دبیثی، حافظ ابی عبدالله، ذیل تاریخ مدینه السلام، تصحیح بشار عوّاد معروف، بیروت: دارالغرب اسلامی، 1427.
ابن شاکر، محمد، فوات  الوفیات، تحقیق احسان عباس، بیروت: دارصادر، 1974.
ابن طاووس، رضی الدین علی، کشف المحجه یا فانوس، ترجمه  اسدالله مبشری، تهران: نشر فرهنگ اسلامی، 1368.
ـــــــــــــــــــــــــ ، الاقبالبالاعمالالحسنهفیمایعملمرهفیالسنه، تحقیق جواد القیومی الاصفهانی، قم: الحوزه العلمیه، مکتب الاعلام الاسلامی، مرکز النشر، 1418 ق / 1376ش.
ابن طقطقی، محمدبن علی، الفخری فی الاداب السلطانیه و دول الاسلامیه، غریفزولد: بی نا، 1858.
ابن عبری، ابوالفرج گریگوریوس، تاریخ الزمان، نقله الی العربیه الأب اسحاق أرمله، قدّم له جان موریس فییه، بیروت: دارالمشرق، 1986م.
ابن عماد، ابی الفلاح عبدالحّی، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، بیروت: دارالفکر، 1398ق.
ابن فوطی، کمال الدین عبدالرزاق، الحوادث الجامعه، ترجمه  عبدالمحمدآیتی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1381.
ابن کثیر، عمادالدین ابی الفداء، البدایه و النهایه، تصحیح سهیل زکار، بیروت: دارالمکتبه الهلال، 1429.
ابن واصل، جمال الدین محمد، مفرج الکروب فی اخبار بنی ایوب، تصحیح حسنین محمد ربیع، مصر: دارالکتب، 1977.
اربلی، عبدالرحمان بن ابراهیم، خلاصه الذهب المسبوک فی مختصر من سیرالملوک، تحقیق سیدمحمد مکی جاسم، بغداد: مکتبه المثنی، بی تا.
الویری، محسن و رضیه السادات موحد ابطحی، «زمینه ها و عوامل حضور شیعیان در ساختار خلافت عباسی از 575 تا 656 ق»، فصلنامهتاریخ اسلام، ش3، سال 1390.
جوینی، عطاملک بن محمد، تاریخ جهانگشای جوینی، تصحیح محمد  بن عبدالوهاب قزوینی، تهران: هرمس، 1387.
حسنی رازی، مرتضی ابن داعی، تبصره العوام فی معرفه مقالات الانام، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران: اساطیر، 1364.
خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین، تاریخ حبیب السیر، تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران: کتاب فروشی خیام،1353.
دوانی علی، مفاخراسلام، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1378.
ذهبی، شمس الدین محمد، سیر اعلام النبلاء، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1425.
راوندی، محمد بن علی، راحهالصدور و آیهالسرور، تصحیح محمد اقبال، تهران: امیرکبیر، 1364.
سبط  ابن جوزی، شمس الدین ابی مظفر، مرآهالزمان فی تاریخ الاعیان، تحقیق جنان جلیل محمد هموندی، بغداد: الدار الوطنیه، 1990.
سیوطی، جمال الدین عبدالرحمان، تاریخ  خلفا، تصحیح ابراهیم صالح، بیروت: دارصادر، 1424.
شفیعی، محمود، اندیشه سیاسی سیدمرتضی، قم: مؤسسه بوستان کتاب، 1388.
طبرسی، ابومنصور، الاحتجاج، ترجمه  نظام الدین احمد غفاری، تهران: مرتضوی، 1362.
غُنیمه، عبدالرحیم، تاریخ دانشگاه های بزرگ اسلامی، ترجمه  نورالله کسایی، تهران: دانشگاه تهران، 1372.
قزوینی، زکریا ابن محمد، آثارالبلاد و اخبارالعباد، بیروت: دارصادر، بی تا.
قزوینی رازی، نصیرالدین ابی الرشید عبدالجلیل، النقض، تصحیح جلال الدین حسینی اُرموی، [بی جا]، [بی نا]، 1331.
کسایی، نورالله، مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن، تهران: امیرکبیر، 1363.
مدرس رضوی، محمدتقی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین طوسی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1354.
مستوفی، حمدالله، نزهه القلوب، تصحیح گای لیسترانج، تهران: دنیای کتاب، 1362.
مظفر، محمدحسین، تاریخ شیعه، ترجمه  محمدباقر حجتی، تهران: نشر فرهنگ اسلامی، 1368.
مهدوی راد، محمدعلی و احمد عابدی و علی رفیعی، «حدیث»، دائره المعارف تشیع، تهران: نشر سعید محبتی، 1373.
نخجوانی، هندوشاه بن سنجر، تجارب السلف، تصحیح عباس اقبال، تهران: کتابخانه طهوری، 1357 .
نصرحسین، علم و تمدن در اسلام، ترجمه  احمدآرام، تهران: علمی و فرهنگی، 1386.
HILLENBRAND, CAROLE, “AL-MUSTANSIR”, EI2, vol.7, Leiden: brill, 1993.

نویسندگان:

محسن رحمتی: دانشیار گروه تاریخ دانشگاه لرستان 

زینب بیرانوند: دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه لرستان

فصلنامه شیعه شناسی شماره 56

انتهای متن./

منبع : فارس

اخبار مرتبط

پربازدیدترین امروز

website tracking